Władza rodzicielska

Dzieci bawiące się klockami

Władza rodzicielska obejmuje prawa oraz obowiązki rodziców względem dziecka w granicach poszanowania jego godności i praw. Powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga przede wszystkim dobro dziecka.

Pozbawienie czy ograniczenie władzy rodzicielskiej nie jest łatwe ponieważ rodzic ma nie tylko obowiązki wobec dziecka ale także swoje prawa m.in. do decydowania przynajmniej o istotnych sprawach swoich pociech.

W praktyce zdarza się także zawieszenie władzy rodzicielskiej np. z uwagi na wyjazd rodzica za granicę. Zwykle związane jest to z wyjazdem za pracą. Sąd traktuje to jako przemijającą przeszkodę do opieki nad dzieckiem co sprawia że trzeba od razu ustanowić opiekuna dla dziecka jeśli takiego brakuje, na przykład w postaci dziadka i babci małoletniego. Jest to zdecydowanie lepsze rozwiązanie niż placówka w postaci domu dziecka.

Czym jest władza rodzicielska?

Władza rodzicielska jest relacją łączącą rodziców z dziećmi. Stanowi całokształt obowiązków i uprawnień rodziców względem osoby i majątku dziecka dla ochrony jego dobra i przygotowania go do samodzielnego życia.

W nauce prawa rodzinnego przyjmuje się, że na treść władzy rodzicielskiej składają się:

  1. piecza nad osobą dziecka,
  2. zarząd majątkiem dziecka,
  3. reprezentacja dziecka.

Dzieci pozostające pod władzą rodzicielską powinny być rodzicom posłuszni, a w sprawach, w których mogą samodzielnie podejmować decyzje i składać oświadczenia woli, powinny wysłuchać opinii i zaleceń rodziców formułowanych dla ich dobra.

Kiedy ustaje władza rodzicielska?

Zgodnie z art. 92 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska trwa do chwili uzyskania przez dziecko pełnoletności. Pełnoletnim jest osoba, która ukończyła 18 rok życia. Pełnoletność nabywa również kobieta poprzez zawarcie małżeństwa przed ukończeniem 18 roku życia, nie wcześniej jednak niż po ukończeniu 16 lat.

Władza rodzicielska ustaje również między innymi w chwili uprawomocnienia się orzeczenia sądu o:

  • pozbawieniu władzy rodzicielskiej;
  • zaprzeczeniu ojcostwa męża matki;
  • zaprzeczeniu macierzyństwa;
  • ubezwłasnowolnieniu rodziców dziecka;
  • rozwiązaniu przysposobienia.

Kiedy dochodzi do pozbawienia władzy rodzicielskiej?

Pozbawienie władzy rodzicielskiej stanowi najsurowszą ingerencję organów państwa w sprawowanie obowiązków i praw rodziców względem dziecka. Obok pozbawienia władzy rodzicielskiej może nastąpić jej zawieszenie lub ograniczenie.

Sąd orzeka o pozbawieniu władzy rodzicielskiej, gdy:

  • władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może być orzeczone także w stosunku do jednego z rodziców;
  • rodzice trwale nie interesują się dzieckiem;

Ograniczenie a zawieszenie władzy rodzicielskiej

Ograniczenie władzy rodzicielskiej stanowi postać ingerencji władzy państwowej w sprawowanie opieki nad dziećmi. Ograniczenie to następuje w sytuacji zaistnienia stanu zagrożenia dziecka. Na podstawie art. 109 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w takich okolicznościach sąd opiekuńczy może:

  • zobowiązać rodziców oraz małoletniego do określonego postępowania, w szczególności do pracy z asystentem rodziny, realizowania innych form pracy z rodziną, skierować małoletniego do placówki wsparcia dziennego lub skierować rodziców do placówki albo specjalisty zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń;
  • określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, albo poddać rodziców innym ograniczeniom, jakim podlega opiekun;
  • poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego;
  • skierować małoletniego do organizacji lub instytucji powołanej do przygotowania zawodowego albo do innej placówki sprawującej częściową pieczę nad dziećmi;
  • zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej albo powierzyć tymczasowo pełnienie funkcji rodziny zastępczej małżonkom lub osobie, niespełniającym warunków dotyczących rodzin zastępczych, w zakresie niezbędnych szkoleń;
  • powierzyć zarząd majątkiem małoletniego ustanowionemu w tym celu kuratorowi.

Zbiór ten ma na celu wskazanie form ograniczenia władzy rodzicielskiej, jednak nie jest to katalog zamknięty i sąd opiekuńczy może wedle swojego uznania w inny sposób ograniczyć władzę rodzicielską.

Zgodnie z art. 110 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w razie przemijającej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej sąd opiekuńczy może orzec jej zawieszenie. Przeszkodę taką może stanowić czasowa niemożność wykonywania opieki m.in.. długotrwały pobyt rodzica za granicą bądź w szpitalu. Przeszkoda musi mieć charakter przemijający, co wyklucza z przepisu przeszkody o charakterze trwałym. Należy bowiem pamiętać, iż przyczyna zawieszenia władzy rodzicielskiej leży po stronie rodziców, co stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 października 1984 roku.

Celem zawieszenia władzy rodzicielskiej jest ochrona dziecka, a także niesienie pomocy rodzicom dla właściwego wykonywania tej władzy. O zawieszeniu władzy rodzicielskiej orzeka sąd opiekuńczy.

To ostatnie zdanie ma szczególne znaczenie w praktyce, takie stanowisko pomaga odzyskać pełnię władzy rodzicielskiej w sytuacji kiedy rodzic musiał wybierać między obecnością przy małym dziecku a zapewnieniem mu przyszłości – co niestety w każdym z tych przypadków ma swoje plusy i minusy.
W każdym razie o zawieszeniu władzy rodzicielskiej orzeka sąd opiekuńczy.

Porwanie rodzicielskie

Porwanie rodzicielskie ma miejskie kiedy rodzic bez woli i wiedzy drugiego zatrzymuje dziecko na stałe, pozbawiając tym samym drugiego rodzica utrzymywania kontaktu z dzieckiem.

Trzeba podkreślić, że rodzic posiadający pełnię władzy rodzicielskiej, który dopuszcza się uprowadzenia lub zatrzymuje małoletniego poniżej lat 15 wbrew woli drugiego rodzica, nie popełnia (w myśl jednoznacznego orzecznictwa sądowego) przestępstwa z art. 211 Kodeksu karnego. Zatem prokuratura czy tez policja zbyt dużo nie pomogą.

Najtrudniejsze są sytuacje, w których rodzic nie wie dokąd drugi z rodziców zabrał dziecko, nie zna miejsca pobytu. W tej sytuacji można zgłosić na policję fakt zaginięcia. Jednakże nie polecam, ponieważ krótko mówiąc rola policji ograniczy się do odnalezienia dziecka ale dalszego wsparcia rodzic nie otrzyma. Do tego służą działania przed sądem, podjęte przynajmniej równolegle z poinformowaniem policji.

W praktyce zdarza się, że sąd paradoksalnie wzywa do podania miejsca pobytu dziecka aby ustalić swoją właściwość, podczas gdy właśnie sednem działania wnioskodawcy jest fakt zabrania małoletniego w nieznane mu miejsce. Takie żądanie przez sąd podania miejsca pobytu dziecka może być logiczne tylko przy zatrzymaniu dziecka w konkretnym miejscu i odmowie jego wydania – np. drugiemu rodzicowi uprawnionemu do opieki – ale nie w sytuacji faktycznego porwania rodzicielskiego.